ORHUN YAZITLARI’NDA BIR GEBZELİ ARAŞTIRMACI: PROF. DR. TALAT TEKİN

Kıymetli okuyucularım bu hafta yazımızda sizlere geçen hafta başlattığımız  bölgemizin değerlerini anlatmaya devam ediyoruz. İşte bu çalışma yazı dizisi  doğrultusunda Orhun yazıtları üzerine emsal çalışmaları olan, Türk tarihi araştırmalarında örnek bir isim olan Prof. Dr. Talat Tekin’den bahsetmek istiyorum sizlere…

Dilovası doğumlu olan şuan mezarı Bodrum’da bulunan bölge değerimiz olan Talat Tekin’in kızı ve bölgemizin tanınmış bir diğer ismi ise Türk Rock müziğin kilometre taşlarından biri olarak kabul edilen Özlem Tekin’dir. Talat Tekin’in ile ilgili çalışma hazırlıklarımız sırasında bölgemizde kendisini tanıma imkanı olan birkaç kişiyle sohbet edip, merhum olan hocamızı sorduğumda ise o başka bambaşka biriydi nazik, çalışkan ve hoş sohbet biriydi diyerek kendisini bu şekilde kısa ve öz bir biçimde anlatıyorlardı inşallah bizi de böyle anlatanlar olur diyerek gıpta ettiğimi belirtmek istiyorum.

Prof. Dr. Talat Tekin kimdir sorusuna başlamadan önce sizlere kısa Orhun yazıtları hakkında kısaca bahsetmek istiyorum.

Orhun Yazıtları, Göktürk Yazıtları ya da Köktürk Yazıtları, Eski Türkçe (𐰆𐰺𐰴𐰣∶𐰖𐰔𐱃𐰞𐰺𐰃) Türkler’in bilinen ilk Alfabesi olan Orhun alfabesi ile Göktürkler tarafından yazılmış yapıtlardır. Bu yazıtlar Türkçenin tarihsel süreçteki gramer yapısı ve bu yapının değişimiyle ilgili bilgiler verdiği gibi Türklerin devlet anlayışı ile yönetimi, kültürel ögeleri, komşuları ile soydaşlarıyla olan ilişkileri ve sosyal yaşantısıyla ilgili önemli bilgiler içermektedir.

Orhun Yazıtları’ndan olan Kültiğin Yazıtı, Moğolistan’da Orhun Yazıtları Müzesi’nde ziyaretçilere sergilenmektedir.

Bilge Kağan ve Kül Tigin yazıtlarını Yollıg Tigin yazmıştır. Yollığ Tigin aynı zamanda Bilge Kağan’ın yeğenidir. Yazıtlarda bu abidelerin sonsuzluğa kadar kalması temennisi ile “Bengü Taşlar” denmiştir.

Yazıtlar, 1889 yılında Moğolistan’da Orhun Vadisi’nde bulunmuşlardır. Bu yazıtlar II. Göktürk Kağanlığı’na aittir. Yazılış tarihleri MS. 8. yüzyılın başlarına dayanmaktadır. Yazıtlardan Kül Tigin Yazıtı 732 yılında, Bilge Kağan Yazıtı 735 yılında yazılmışlardır.

1893 yılında Danimarkalı dilbilimci Vilhelm Thomsen tarafından, Rus Türkolog Vasili Radlof’un da yardımıyla çözülmüş ve aynı yılın 15 Aralık günü Danimarka Kraliyet Bilimler Akademisi’nde bilim dünyasına açıklanmıştır.

Türk  Dil Kurumu yani kısatılmış haliyle TDK merhum hocamız ve çalışmarı hakkında şu şekilde kurum sayfasında bahsetmektedir…

16 Temmuz 1927 tarihinde Gebze’ye bağlı Tavşancıl nahiyesinde doğan Prof. Dr. Mehmet Talât TEKİN, 28 Kasım 2015’te Bodrum’da vefat etmiştir. 

Öğrencilerinin, sevenlerinin ve Türkolojinin başı sağ olsun.

Prof. Dr. Mehmet Talât TEKİN ve Çalışmaları 

(16.07.1927-28.11.2015) 

İlk öğrenimini Tavşancıl İlkokulunda yaptıktan sonra (1934-1939) orta ve lise öğrenimini sırasıyla Üsküdar Paşakapısı Ortaokulunda (1939-1942) ve Haydarpaşa Lisesinde (1942-1945) tamamlar. Liseyi bitirdikten sonra öğrenimine bir yıl ara vermek zorunda kalır. Ertesi yıl, 1946 yılında Yüksek Öğretmen Okulu giriş sınavlarını kazanır ve yüksek öğrenimini İstanbul Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümünde yapar (1946-1951). 1965 yılının Haziran ayında A Grammar of Orkhon Turkic adlı teziyle California Üniversitesinden doktor unvanını alır. Berkeley’deki California Üniversitesinde 1965-1972 yılları arasında Türk dili ve edebiyatı profesörü olarak görev yapar. Bu arada 1969-70 yılında “sabbatical” izni ile Türkiye’ye gelir ve bir yıl Hacettepe Üniversitesinde genel dil bilimi dersleri verir. Türkiye’ye kesin dönüşü amaçladığından 1970 Kasım’ında yeniden İstanbul’a gelir ve ABD’de hazırladığı Ana Türkçede Aslî Uzun Ünlüler adlı teziyle doçentlik unvanını kazanır. 1972 güzünde Türkiye’ye dönerek Hacettepe Üniversitesinde göreve başlar. 1976’da Volga Bulgar Kitabeleri ve Volga Bulgarcası adlı teziyle “profesör” unvanını alır. 1982 yılında Hacettepe Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi Dekanlığınca Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Başkanlığına getirilir. 1997’de İstanbul Yeditepe Üniversitesinde yeni kurulan bölüme katkıda bulunmak amacıyla İstanbul’a taşınır ve 2002’ye kadar aynı üniversitede çalışır. 

Gözetiminde hem Türk dili hem de Türk dil bilimi alanında doktora çalışmaları hazırlanmıştır. Doğrudan yetiştirdiği öğrencilerin yanı sıra makaleleri ve kitaplarıyla bütün Türkoloji öğrencilerinin hocası olmuş, A Grammar of Orkhon Turkic ile de Türkiye dışında en çok tanınan, okunan Türk dilci olmuştur.  

Prof. Dr. Mehmet Talât TEKİN’in yayımlanmış bazı kitapları şunlardır: 

• A Grammar of Orkhon Turkic, Indiana University Publications, Uralic and Altaic Series, Volume No. 69, Bloomington 1968. 419 s.

• Ana Türkçede Aslî Uzun Ünlüler, Hacettepe Üniversitesi yayınları, Seri B, No 15, Ankara 1975. 278 s.

• Tuna Bulgarları ve Dilleri, TDK: 530, Ankara 1987. 70 s. + 12°.

• Orhon Yazıtları, TDK: 540, Ankara 1988. 200 s. + tıpkıbasımlar ve tablolar. [Yeni baskıları: 2006 ve sonrası]

• Volga Bulgar Kitabeleri ve Volga Bulgarcası, TDK: 531, Ankara 1988. 212 s. + 91 resim.

• XI. Yüzyıl Türk Şiiri. Divanü Lugati’t-Türk’teki Manzum Parçalar, TDK: 541, Ankara 1989. XI+272 s.

• Irk Bitig (The Book of Omens), Wiesbaden 1993, 133 s. [Türkçesi: Irk Bitig. Eski Uygurca Fal Kitabı, Ankara 2004, 127 s.]

• Hunların Dili, Doruk Yayınevi. 33, Ankara 1993. 59 s.

• Japonca ve Altay Dilleri, Doruk Yayınevi. 34, Ankara 1993. 95 s.

• Tunyukuk Yazıtı, Ankara 1994, 74 s. (4 levha ile).

• Türk Dillerinde Birincil Uzun Ünlüler, Ankara 1995, 192 s.

• Türkmence-Türkçe Sözlük, Ankara 1995, 728 s. [M. Ölmez, E. Ceylan, Z. Ölmez, S. Eker ile birlikte].

• Orhon Yazıtları. Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk, İstanbul 1995, 128 s. [2. baskı 1998; 3. baskı 2003, runik harfli metinle birlikte 152 s.]

• Tarih Boyunca Türkçenin Yazımı, Ankara 1997, 136 s.

• Türkoloji Eleştirileri, genişletilmiş 2. baskı, Ankara 1997, 408 s.

• Türk Dilleri -Giriş-,İstanbul 1999, 200 s. [M. Ölmez ile birlikte; 2. baskı 2003].

• Orhon Türkçesi Grameri, Ankara 2000, 272 s. [2. ve 3. baskıları 2003].

• Makaleler. 1. Altayistik,yay. haz. E. Yılmaz, N. Demir, Ankara 2003, XVI+384 s.

• Makaleler II. Tarihi Türk Yazı Dilleri,yay. haz. E. Yılmaz, N. Demir, Ankara 2004, X+626 s.

• Makaleler. 3. Çağdaş Türk Dilleri, yay. haz. E. Yılmaz, N. Demir, Ankara 2005, 560 s.