Bilinmeyen Özellikleri İle İbrahim Paşa Çeşmesi


Resul Orman

Resul Orman

19 Şubat 2021, 09:32

Kıymetli okurlarım bu hafta sizlere Kocaeli'nin tek güneş saatli ve en büyük çeşmesi olan İbrahim Paşa Çeşmesi hakkında bilgiler vereceğim. Halk arasında Eskiçarşı Çeşmesi olarak anılan Türkiye'nin bu güzide tarihi yapısı IV. Mehmed (1648-87) döneminde yapılmıştır.

Kadim beldelerden biri olan Gebze'den bahsederken, yaptırdıkları tarihi eserleri ve gayretleriyle şehri ihya eden Çoban Mustafa Paşa ve İbrahim Paşa'yı da yeri gelmişken anmak gerekir. Bu vatanperver iki Boşnak paşanın şehrin tarihi gelişiminde rolü oldukça büyüktür.

Al-i Osman'dan aldıkları görevler ve bu görevlerden elde ettiği kazançlarını hayır, hasenat işlerinde kullanarak Gebze’yi ihya etmelerini, bu eserlerin yapım aşamalarını ele alalılım uzun uzadıya.

Gebze, İstanbul'dan çıkan kafilenin ilk durağı, Anadolu'dan İstanbul'a gelen kafilenin ise son durağı olması hasebiyle bir menzil noktasıdır.

Bu güzergaha insanlara kolaylık sağlaması için bazı yapıların inşa edilmesinin gerekliği artmıştır.

Her insanın bir ihtiyacı doğurduğu düşünüldüğünde Çoban Mustafa Paşa da bu ihtiyaçlardan birini gidermek için kendi adına bir külliye yaptırmıştır. Çoban Mustafa Paşa Külliyesi şehre büyük bir görkem kazandırmış fakat gerek yapının, gerekse de şehrin sonraki yıllarda oluşan su ihtiyacı ancak 1664-1665 yılları arasında çözüme kavuşturulmuştur.

Fazıl Ahmed Paşa'nın Kethüdası İbrahim Paşa tarafından bir su dolabı bir de çeşme imar edilip şehrin şu sıkıntısı giderilmeye çalışılmıştır. Bu imar çalışmaları için İbrahim Paşa tarafından yüklü bir harcamayla inşa edilen bu çeşme günümüze dek ulaşan ihtişamlı bir eserdir.

Bu çeşme türü yapılarının bir kısmı da menzil yolları üzerinde bulunan şehirlerin meydanlarına, mahalle aralarına, sokak başlarına yaptırılmışlardır. İbrahim Paşa, mahiyetindeki ordu ile Anadolu'ya gitmekte iken Üsküdar'dan sonraki menzili olan Gebze'de konakladığı sırada kasabanın yeterli suyu olmadığını farketmiştir.

Paşa, lalasına şöyle der:

– Lala bu kasaba mühim bir mevkide olduğuna göre herhangi bir askeri harekâtta bugün bizim burada toplandığımız gibi gelecekte toplanacak ordunun askerine ve hayvanlarına yetecek kadar su bulunmaz mı?

– Belli devletlim, aranırsa sai ve gayret edilirse sayende bulurum. Cevabını vermesi üzerine İbrahim Paşa,

– Lala sen burada kalasın, lüzumlu akçeyi de benim namıma Defterdar Efendi’den alasın. Su ara bul. Bu beldeye namıma su aksın, göreyim seni, bana ve milletime nice güzel hizmet edesin, diyerek Lalanın arkasını sıvazlayıp atına biner, ordusunun önüne düşer.

Lala lazım gelen amele ve malzeme ile işe girişir ve Gebze’nin şimalindeki Yazı Çayırı diye namlandırılan çayırın doğusunda bulunan tepeden itibaren çayıra doğru aramada suya tesadüf eder. Fakat bulunan suyun doğrudan doğruya akıtılması, gerek temizlik ve gerekse suyun azlığı su yolcuyu başka sularda aramaya sevk eder. Başlanılan kazı drenaj işinde aynı hat üzerinde galeri şeklinde birbirine bağlama usulü ile kuyular açılır. Bu şekilde tam kırk adet kuyu açılmış, o zamana göre halen Yazı Çayırı’nın ortasında bulunan eski binanın içerisindeki büyük kuyuya suyu toplayarak bunu kasabanın merkezinin ortasında bulunan dört adet yer üstü, bir adet yer altı terazisiyle halen Gebze Çarşısı üzerine ağaç çarklarla kovalar ve çarkı çevirmek üzere ırgat tabir edilen hayvan koşulan ve yarım daire olan çarkın arasına konulan tekneye dökülen sular, ağaç oluk vasıtasıyla bina edilen duvarın içindeki birinci terabiye üst tarafından dökülür.

Sekiz metrelik olan bu terazinin içindeki künklere giren su terazisinin dibinden itibaren kasabaya doğru döşenmiş olan künklere iner. Bu yükseklikten inen su hızla hattı üzerinde birinci terazinin altmış metre ileride bulunan ikinci teraziye hızla çıkan on metrelik olan bu teraziden de diğer iniş künküne giren su yer altı künklerinde hızla devam eder. Bundan sonra seksen metre ileride bulunan altı metre yüksekliğinde teraziye hızla çıkar, oradan da hızla iniş künküne geçen su bundan sonra istikametine devamla yüz metre ileride bulunan dördüncü ve üç metre yükseklikteki aynı zamanda birinci çeşmeye de su veren bir teraziden de geçen su istikametine devamla ikiyüz-üçyüz metre ileride ve Yazı Çayırı’ndan Gölcüönü Meydanı’na giden caddenin nihayetinde ve sol tarafta bulunan yer altı terazisine iner. Bu teraziyi takriben üç beş metre derinlikte olup buradan sola dönen su yolunu takiben çarşıda bulunan çeşmeye dökülür.

Su işi tamam olmuştur. Bu sırada da İbrahim Paşa Gebze’ye Anadolu’dan avdet (dönüş) eder. Merasimle çeşme akıtılır. Su yolcu Lala o zamanın adetine göre en yüksek paye olan hediye olarak İbrahim Paşa tarafından Hil’at yani hırka giydirilir ve murassa bir kılıç kuşatılır ve çeşme halk hizmetine girer. Bu su ve çeşme hakkında bir mersiye bile vardır.

İbrahim Paşa kuyu kazmış

Dokuz arşın eni boyu

Terazi ile gelir suyu

Çeşmesi var Gebze’nin

Bundan evvel harap oldu

Bir efendi sebep oldu

Elli üçte tamir oldu

Bu çeşmesi Gebze’nin

Kitabesi:

“Kethüdâ-yı sadr-ı âlî-rütbe İbrahim Ağa

Ya’ni hem-nâm-ı Halîlullah ve asrın Hâtemi

Mümtenî ta’dâd-ı ahlâk-ı hamîdî cümleden

Mâil-i hayrâtdır tab’-ı şerîf-i erkemi

Şâd ola rûh-ı Hüseyin-i Kerbelâ Allah içün

Etdi cârî avn-ı Hak’ile bu cûy-ı a’zamı

Habbezâ âb-ı ferâh-bahş-ı hayât-efzâ bu kim

Kevseri mîzân-ı akla ursan olmaz devâmı

Hayliyâ dil teşneler eyler nidâ târihiçün

Ayn-ı İbrahimden kıl nûş mâ-i zemzemi”

1075 (1664-1665)

Tamir Tarihi

1253 (1837-1838)

Güneş saati üzerindeki yazı: Resm-ı zıl nısfü’n-nehârı/ Eyledi Yusuf Üsküdârî 17. yüzyılda yapılmış olan Osmanlı dönemi çeşmelerinden olan İbrahim Paşa Çeşmesi, Kocaeli sınırları içerisindeki en büyük (69 m²) çeşme yapısı olma özelliğine sahiptir. Kare planlı olan çeşmenin inşasında küfeki kesme taş ve mermer malzeme kullanılmıştır ayrıca, Kocaeli’nde bulunan tarihi çeşmeler içerisindeki güneş saatli tek örnektir.

Kaynakça

– A.Nezih Galitekin, Kocaeli Su Medeniyeti Tarihinden Birkaç Damla, İstanbul, 2006

– Kıtaları Buluşturan Tarihsel Geçiş Hattı Üzerinde Bir Kent; Gebze Somut Olmayan Kültür Mirası Kocaeli, 2018

Volkan Şenel

Yorum Ekle
İsim
Yorumunuz onaylanmak üzere yöneticiye iletilmiştir.×
Dikkat! Suç teşkil edecek, yasadışı, tehditkar, rahatsız edici, hakaret ve küfür içeren, aşağılayıcı, küçük düşürücü, kaba, müstehcen, ahlaka aykırı, kişilik haklarına zarar verici ya da benzeri niteliklerde içeriklerden doğan her türlü mali, hukuki, cezai, idari sorumluluk içeriği gönderen Üye/Üyeler’e aittir.