12 EKİM 1922 TARİHİNE ATS’DEN KISACA BAKMAK
Kıymetli okuyucularım bu hafta yazımızda sizlere Gebze’nin düşman işgalinden kurtuluşunun 99. Sene-i devriyesi olması hasebiyle Genel Kurmay Başkanlığı ATS arşiv kayıtlarında Gebze işgali, bölgede yaşanan olaylar gibi durumu kısaca özetlemeye ve belge bilgileri paylaşacağız…
Gebze’nin işgal edilip, edilmediğini düşünen bölgemizde görüyor, duyuyorum işte burada bunlara vesikaların birkaç örneği cevap vermek istiyorum…
Bizans döneminde Gebze’nin ilk yerleşim yeri Eskihisar’dır. Osmanlıların daha ilk yıllarında Orhan Gazi tarafından fethedilmiş ve bugünkü Gebze’nin yerinde şehir oluşturulmaya başlanmıştır. Buranın imarına önem verilmiş ve ordugahın yerleşim yeri olarak kullanılmıştır.
Yıldırım Beyazıt’ın Timur’a yenilmesi üzerine tekrar Bizanslıların eline geçmiştir. Osmanlı topraklarına tekrar 1420 yılında Çelebi Sultan Mehmet döneminde katılmıştır.
Mondoros Mütarekesi’nden sonra 1918’de İngilizlerin işgal ettiği Gebze, İngilizlerin bölgeyi 1920’de terk etmesinden sonra bir müddet Yunanlıların işgaline uğramıştır. 12 Ekim 1922’de Kuva-yı Milliye’nin eline geçmiştir.
Araştırmacıların ilgisine sunduğumuz bu belgelerde daha çok çevredeki Kuva-yı Milliye’nin faaliyetlerinden bahsedilmektedir. Belgeler Genel Kurmay Başkanlığı ATS arşivinden alınmıştır.
Bu belgelerde yoğun olarak şu konular geçmektedir:
-Yahya Kaptan’ın faaliyetleri.
– Kuva-yı Milliye’nin Gebze, İzmit, Geyve ve Bolu ve Karamürsel civarındaki hareketleri.
-Gebze’ye yeterli miktarda askerî birlikler gönderilmesi.
– Gebze’ye insanların giriş çıkışının kontrol edilmesi.
– Askerlik çağı gelip de orduya katılmayanların idam edileceğinin bildirilmesi.
– Karamürsel, Hereke ve Gebze civarında eşkıyalık eden Arnavut Arslan ve çetesinin faaliyetleri.
– Hereke Fabrikası’nın eşkıya Arnavut Arslan tarafından işgali.
– İngiliz kuvvetleriyle Gebze civarında meydana gelen silahlı çatışmalar.
– İngiliz kuvvetlerinin durumu hakkında bilgi.
– Civarda bulunan Yunan kuvvetleriyle yapılan silahlı çatışmalar ve Yunanlıların faaliyetleri.
– Tren istasyonlarını işgal etmiş olan İngilizlerin faaliyetleri ve istasyonların düşmandan geri alınması.
– Gebze’de ahz-ı asker şubesi (Askerlik Şubesi) açılması.
– Gebze civarındaki yollar hakkında verilen bilgiler.
– Gebze’de bir at yarışı düzenlenmesi ve bu at yarışında yarışmacı ve seyirci olarak katılacakların tespiti. Yarışmacı, seyirci ve atların Gebze’ye nasıl ulaştırılacağının bildirilmesi. At yarışı yapılan yerin durumu. Yarışmada dereceye gireceklere verilecek ödüllerin belirlenmesi. Seyircilerden bilet karşılığı para alınması. Bilet ücretlerinin belirlenmesi. Koşu programı hakkında bilgi.
– İngiliz gemi ve uçaklarının çevredeki faaliyetleri.
Şimdi belgelerin bazılarını paylaşıp siz okuyucularımızın dikkatine sunacağız Gazete Gebze farkıyla…
Orijinal No: 38-2AA
Tebyîz edilmişdir
Fî 1 Kânûn-ı Sânî sene 335
Adres: Ordu Dâiresi’ne
1- Harbiye Dâiresi’nin 26-12-34 târîh ve 5860 numerolu tezkeresi ile Derince’de bulunan mühim mikdârdaki cephânenin muhâfızsız kalmış olduğu bildirilür.
2- Haydarpaşa ile Gebze arasındaki istasyonlardan inzibâtın muhâfazası içün Haydarpaşa’ya celb edilen Kafkas otuzuncu alayın seksen dokuzuncu taburlarından bir bölüğün Darıca’ya gönderilmesi ve işbu tabur mevcûdunun ele geçecek ikmâl-i efrâdı ile takviyesini ricâ ederim.
Orijinal No: 103-21AA
Bihî
Bâbıâlî
Dâhiliye Nezâreti
Emniyet-i Umûmiye Müdîriyeti
Gebze Kazāsı Kāim-makāmlığı’nın 289 Numero ve 25 Teşrîn-i Evvel 35 Târîhli Tahrîrâtı Sûreti
Şeref-keşîde buyurulan 24 Teşrîn-i evvel 35 târîhli şifreli telgrafnâme-i sâmîleri cevâbıdır:
Yahya Kaptan Teşrîn-i Evvelin on üçüncü Pazartesi günü akşam merkez-i kazāya ma‘iyyetinde bahriye zābitānından Zihni ve Jandarma Kumandanı Sabahaddin beyler olduğu hâlde araba ile gelmişlerdir. Ertesi günü me’mûrîn-i hükûmeti ziyâret etdikden sonra İttihadcılardan Hakim Efendi ile İtilâfcılardan birkaç zâtı celb ve cem‘ ederek hiçbir fırkanın âmâline hizmet etmeyerek vatanın istiklâl ve selâmetine hasr-ı mesâ‘î ve gayret edilmesi hakkında icrâ-yı tahlîf ile o dakīkaya kadar mevcûd olan tezvîrât ve sû-i ifhâmâtı izâle ederek geldiği gibi gitmişdir. Şu kadar ki Salı günü akdemce istîmân eden Arnavud Arslan berâberinde bir, iki yüz müsallah efrâdıyla hükûmet-i mahalliyeyi ziyâret ederek dâire-i hükûmet önünde üç def‘a “pâdişâhım çok yaşa” du‘âsını îfâdan sonra tamâmen çekilüp gitmişdir. Kuvâ-yı Milliye Kumandanı hükûmete her vecihle zahîr ve mu‘âvin bulunduğunu ve Mustafa Kemal Paşa’dan aldığı ta‘lîmât dâiresinde hareket etdiğini beyân ve me’mûrîne de İttihadcılık ve İtilafcılık gibi mûcib-i nifâk ve şikāk şeylerle iştiğâl edilmemesini dermeyân eylemişdir. Âsâyişin te’mînine gayret ve mu‘âvenet etmekdedir. Sırrı Paşa Teşrîn-i Evvel’in altıncı Pazartesi günü gelerek Kuvâ-yı Milliye’ye iltihâk ve Dersa‘âdetle kat‘-ı münâsebeti âmir bir hey’et-i temsiliye nâmıyla İttihadcılardan bir cem‘iyyet teşkîl etdikden sonra Çarşamba günü avdet eylemişdir. O vakte kadar hilâf-ı salâhiyet Hakim tarafından tedvîr edilen Kāim-makāmlık vazīfesinin taraf-ı âcizîmin rü’yet eylemesi hakkında Vekîl-i Kadı Midhat Efendi’ye 9 Teşrîn-i Evvel 35 târîhli bir kıt‘a emr-i resmî gönderilmişdir. Evvelki gün dahi Alay Kumandanı Nazmi ve Binbaşı Remzi Beylerle gelüp mülâkāt-ı medîde bulunmuş oldukları ma‘rûzdur fermân
Gebze Kāim-makāmı
Nureddin
Kezâlik Kāim-makāmlığın Mahrem İşâretli 6 Teşrîn-i Sânî 35 Târîhli Tahrîrâtı
Şehr-i hâlin dördüncü Cumartesi günü ba‘de’z-zuhr Gebze Jandarma Bölük Kumandanı Yüzbaşı Nail Bey makām-ı âcizîye gelerek kendüsünün bir mâhdan ziyâde müddetden beri teşkîlât-ı milliye ile bi’l-vâsıta temâsda bulunduğunu ve bu def‘a ise alâkadâr olup Gebze’de ittihâz-ı tedâbîre me’mûr edildiğini ve şehr-i hâlin beşinci Pazartesi günü teşkîlât-ı milliye tarafından me’mûr-ı mahsūs geleceğini şifâhen ifâde ve beyân ve onlara sükûnetle iltihāk münâsib bulunduğunu dermeyân eylemesi üzerine vaz‘iyyet ve mevki‘ kesb-i müşkilât eylediğinden bu bâbda telgrafhânece görülen mahzûra binâen ahz ve telakkī buyurulacak tedâbîr hakkında resmî ta‘limât almak üzere makām-ı âlîlerine gelüp bizzât şifâhen ifâde-i merâm eylemek ihtârâtında kalmış olduğumdan taraf-ı devletlerinden icrâ ve i‘tâ buyurulacak evâmir ve ta‘lîmâta muntazar olduğumu arz ve beyân ve teşkîlât-ı milliye me’mûr-ı mahsūsunun Nail Beyle temâsda bulunarak Gebze ve Karamürsel ve civârlarında bir mâhdır dolaşmakta olduğuna bu def‘a muttali‘ olduğumu da ityân ederim. Ol bâbda.
Gebze Kāim-makāmı
Nureddin
Orijinal No: 373-144ao
Seyyid Paşa tarafından
7/Haziran/35
Süvârî Alayı Kumandanı’na
1- Gebze ve civârındaki eşkıyâ vukū‘âtı tezâyüd etdiğinden bir süvârî müfrezesinin sür‘at-i i‘zâmı nezâret-i celîlelerine emir buyurulmakdadır. Ahvâlin nezâket ve ehemmiyetine binâen vakit gâib edilmeksizin serî‘an bir zābit kumandasında yirmi süvârî neferinden ibâret bir müfreze teşkîl edilerek serî‘an Gebze Kāim-makāmlığı emrine gönderiniz.
2- İşbu müfrezenin Anadolu cihetine geçirilmesi içün şimdiden Sirkeci’de deniz sevkiyâtına mürâca‘at ederek muktazī vesâiti te’mîn ve hareketini bildiriniz
(İmza)
Cemâl Bey
Pazartesi günü ale’s-sabâh müfrezenin hareket edüp etmediği paşaya ma‘lûmât verilecek
Orijinal No: 525-136aa
Bâbıâlî
Dâhiliye Nezâreti
İstanbul Vilâyeti’nin fî 17 Haziran sene 36 ve 2/474 Numerolu Tezkere Sūretidir
16/6/36 târîh ve 2/4000 numerolu tezkereye zeyldir.
14-15/6/36 gecesi Kuvâ-yı Milliye tarafından işgâl edildiği arz edilen Gebze kazāsının vaz‘iyyet-i hâzırası hakkında Gebze’den gelen yolculardan ve Gebze Jandarma Kumandanlığı’nda müstahdem çavuş Kamil’den Kartal Bölük Kumandanlığı’ndan ber-vech-i âtî ma‘lûmâtı istihbâr edildiği Üsküdar Tabur Kumandanlığı’nın iş‘ârına atfen Dersa‘âdet Jandarma Alay Kumandanlığı’ndan izbâr kılınmağla ma‘rûzdur.
1- Gebze’de Kuvâ-yı Milliye tahmînen iki bin kişi fevkinde mevcûddur.
2- Gebze’den vesîkasız olarak kimsenin hârice çıkmasına müsâ‘ade edilmemekdedir. Yalnız arabacılar müstesnâdır.
3- 300 ilâ 313 tevellüdlü efrâdın taht-ı silâha gelmesi ve icâbet etmeyenlerin i‘dâm edilecekleri i‘lân edilmişdir.
4- Kuvâ-yı Milliye’den Darıca’ya yarın dört kişi geleceğinden onlardan kurtulmaları lüzûmu şimdiden Darıca’ya ihbâr edilmişdir.
5- Gebze istasyonu Kuvâ-yı Milliye tarafından işgâl edilmiş ve orada bulunan İngiliz askerleri Tuzla’ya çekilmişdir.
Karârgâh-ı Erkân-ı Harbiye
Orijinal No: 225-136ab
Harbiye Nezâreti Karargâh Erkân-ı Harbiye Riyâseti
Tesvîd târîhi: 18 Haziran sene 36
Hulâsa-i Meâlî
İngiliz … Cenerali Şael? Vakri? Cenâblarına
İki bin kuvvetinde Kuvâ-yı Milliye kıta‘âtının Gebze’yi işgâl ve 300-313 tevellüdleri taht-ı silâha da‘vet ettiği ve icâbet etmeyenlerin i‘dâm edileceğinin i‘lân edildiği ve Kuvâ-yı Milliye’den Darıca’ya yarın dört kişi geleceği ve Gebze istasyonu Kuvâ-yı Milliye tarafından işgâl olunarak oradaki İngiliz askerlerinin Tuzla’ya çekildikleri Jandarma Kumandanlığı ve Dâhiliye Nezâreti’nin tezkerelerinde bildirilmekde olduğundan derece-i sıhhatinin ve bu bâbdaki mütāla‘alarının iş‘ârı istirhâm-ı müsâ‘ade-i ihtirâm olunur efendim. Fî 18 Haziran sene 36
