DR. DİLEK BÜLBÜL’ÜN KALEMİNDEN ŞEHNÂME-İ MURAD-I SÂLİS MİNYATÜRLERİ

Kıymetli okuyucularım bu yazımızda sizlere kıymetli Dr. Dilek Bülbül’ün kendi kaleminden bizler için özetlediği Şehnâm-i Murad-ı Sâlis Minyatürleri adlı muazzam çalışmayı söz okuyucularımıza özel sunmaya çalışacağız…
Osmanlı sultanlarından III. Murat (1574-1595) sanata ve edebiyata oldukça meraklı bir Sultandı. Farsça şiirler yazması, kendi hükümdarlığında nakkaşhanenin oldukça faal olması ve hediyeler arasında kitapların bulunması bu merak ve ilgiyi göstermektedir. 1579-1594 yılları arasında III. Murat’ın hamiliğinde çok sayıda eserin üretilmesi sadece bir merakın ürünü değil aynı zamanda Sultanın kendi itibarını artırmak için de seçtiği bir yoldu. Böylece 16. yüzyılın sonunda üretilen resimli yazmalarla bir Osmanlı saray kültürü meydana getirilmişti.
III. Murat dönemine ait tarihi olayların anlatıldığı şehnâme türündeki bu eser; Şehnâme-i Murad-ı Sâlis, Şehnâme-i Sultan Murat III, Şehinşehnâme gibi çeşitli isimlerle anılmaktadır. Seyyid Lokman tarafından Farsça ve manzum olarak iki cilt halinde yazılan bu Şâhnâme, Nakkaş Osman ve onun yönetimindeki saray nakkaşları tarafından resimlenmiştir. Bugün İstanbul Üniversitesi Kütüphanesinde FY. 1404 numaralı envanter kaydında bulunan eserin ilk cildi 153 yapraktır ve 58 minyatüre sahiptir. Babasının ölüm haberini alan III. Murad’ın Manisa’dan İstanbul’a gelmesi ve cülûs töreninin ardından devletin başına geçmesi ile başlayan eserde, Takiyyüddin’in Galata Rasathanesi’ndeki çalışmaları, dönemin vezirlerinin divanı, Hz. Muhammed’e ait kılıcın Sultan III. Murad’a takdim edilmesi, Fas’ın, Şirvan’ın, Tiflis’in ve Ereş Kalesi’nin fethi, İran sefiri Tokmak Han’ın imparatorluk çadırı ve kıymetli hediyelerini Sultan’a sunması, İstanbul semalarında kuyruklu yıldızın görülmesi, Kâbe ve III. Murad Köşkü’nün tasviri, III. Murad’ın avlanması, Kars Kalesi’nin tamiri, Çıldır Zaferi, Koyun Geçidi Zaferi gibi Safevi-Osmanlı mücadeleleri ve Osmanlı ordusunun Kınık suyu üzerinden geçişi gibi tarihî olaylar anlatılmaktadır.
Kitaba konu olan 1579-1584 yılları arasındaki olayların anlatıldığı ikinci cilt; günümüzde T.C. Cumhurbaşkanlığı Milli Saraylar İdaresi Başkanlığı Arşivi Yazma ve Matbu Eserler Koleksiyonu’nda (Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi) B. 200 numaralı envanter kaydında olup 163 yapraktır ve 95 minyatüre sahiptir. 1592 yılında tamamlanarak III. Mehmed’e sunulan bu cilt ise elçi kabulleri, devlet adamlarının hil’ât almaları, İran üzerine yapılan seferleri, Revan’ın fethi ve bunun üzerine Tokmak Han ve maiyetinin Revan’dan kaçışı, Tokmak Han’ın yakalanıp Alıncak Kalesi’ne hapsedilmesi, Revan Kalesi’nin tamiri, Tomanis, Şurakel, Lori, Şemahı kalelerin inşası, Vezir Osman Özdemiroğlu’nun İmam Kulihan ile savaşı, Kefe isyanı ve İmadiye kavgasının bastırılması ile III. Mehmed’in sünnet düğünü gibi birçok tarihi olayı içermektedir. Eser, Farsça yazılan son şâhnâme örneği olması açısından Türk minyatür sanatı tarihinde önemli bir yere sahiptir.
Kitap Giriş, Şehnâme Kavramı ve Şehnâmecilik Geleneği, Katalog, Değerlendirme ve Sonuç olmak üzere beş ana bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde konunun tanımı yapılmış, konuyla ilgili yapılmış çalışmalar hakkında bilgi verilmiş ve çalışmada izlenen yöntem belirtildikten sonra Şehnâme-i Murad-ı Sâlis minyatürlü yazması ve minyatür sanatı hakkında genel bilgiler verilmiştir.
İkinci bölümde Şehnâme kavramı üzerinde durulmuş; İran coğrafyasındaki tarih yazımı ve şehnâmenin bir tür olarak ortaya çıkışı ele alınarak Firdevsî’nin Şehnâmesi hakkında kısa bir bilgi verilmiştir. Ayrıca Anadolu Selçuklu ve Karamanoğlu Beyliği dönemindeki şehnâmecilerden bahsedilmiş, Osmanlı döneminde şehnâmeciliğin oluşması ve kurumsallaşması üzerinde durulmuştur. Bu bölümde şehnâmeciliğin 150 yıllık tarihsel süreci hakkında bilgiler verilmiş, şehnâmeciliğin yerini vakanüvisliğin almasıyla birlikte ikinci bölüm bitirilmiştir.
Üçüncü bölüm her bir minyatürünün tek tek ele alındığı bölümdür. Minyatürler günümüzdeki varak numaralarının esas alındığı sıralamaya uygun olarak minyatürün konusu, ölçüsü, tanımı ve resim-metin ilişkisi başlıklarından oluşan bir katalog düzenine göre detaylı şekilde incelenmiştir.
Dördüncü bölüm 97 adet minyatürün konu, mekân, figür, kıyafet, eşya ve renk özelliklerine göre irdelendiği değerlendirme bölümüdür.
Beşinci bölüm ise çalışmadan elde edilen yeni veriler ile Şehnâme-i Murad-ı Sâlis minyatürlü yazmasının Türk minyatür sanatı içerisindeki yeri ve taşıdığı önem hakkında bilgilerin verildiği sonuç bölümüdür.
Kıymetli Dr. Dilek Bülbül hocamızın kalemine sağlık ve daha nice başarılı eserler dileği ve duasıyla başarılar dileriz…