TARİHE YÖN VEREN ADAM: ÇOBAN MUSTAFA PAŞA

Vefatının 494. Sene-i devriyesinde Çoban Mustafa Paşa’yı Kocaeli Atatürk, Redif Ve Etnografya Müzesi’nde gerçekleşen ve benimde konuşmacı olarak yer aldığım bir programı geride bıraktık. Bu programa düzenleyip, bizleri de davet eden Kocaeli İl Kültür ve Turizm Müdürü sn Fatih Taşdelen’e, Kocaeli Müze Müdürü Serkan Gedük’e, Kocaeli Büyükşehir Belediyesi Tarihi Mekanları ve Kent Estetiği Şube Müdürü Tarihçi-Yazar Volkan Şsnel’e ve tüm katılımcılara sonsuz teşekkürlerimi sunarım.

“Ey Mısır, Hayır Bey’in ölümüne üzülme. Aksine Mustafa ile sevin. Yakında onun hayırlı bir bey olduğunu göreceksin.”

Nasıreddin Muhammed Bin Kansu

Çoban Mustafa Paşa 1478 yılında Bosna’da dünyaya gelmiştir.  Gazi, Damat, Serdar, Beylerbeyi, Paşa gibi ünvanlarla anılan Mustafa Paşa’nın asıl adı Gazi Mustafa Bin Abdülkerim’dir. Çoban Mustafa Paşa büyük hayrat sahibi ve günümüz Gebzesi’nin başmimarıdır. Çoban Mustafa Paşa yaptırdığı hayrat eserlerle şehir medeniyetine büyük katkılar sağlamıştır. Paşa Viyana kuşatması hazırlıkları sırasında Nikris (Gut) hastalığından rahatsızlanıp 27 Nisan 1529 yılında İstanbul’da vefat etmiştir.

Ünlü Mısırlı tarihçi İbn İyas Mustafa Paşa tarifinde ise kendisini “Beyaz renkli, Arap yüzlü sakal traşlı iki küçük sarı bıyıklı, orta boylu ihtişamlı, biraz utangaç biri” olarak tarif eder.

Nizama yön veren büyük hükümdarlardan olan Sultan İkinci Beyazıd (Veli) Han (1481-1512), Yavuz Sultan Selim (1512-1520), Kanuni Sultan Süleyman (1520-1566) dönemlerin de önemli devlet görevlerde bulunmuş kıymetli devlet ve dava adamıdır. Yeniçeri ocağında yetişmiş olan Mustafa Paşa, kapıcıbaşlılık, beylerbeyilik, Rumeli Beylerbeyliği, üçüncü vezirlik, serdarlık, valilik ve ikinci vezirlik görevlerinde bulunmuştur.

1514’te Çaldıran Meydan Muharebesinde yer almıştır. 1516 yılında Memlüklülerle yapılan Mercidabık savaşına katılmıştır.

1517 Ridaniye savaşına katılmış savaş sırasında kaçan Memlük Hükümdarı Tomanbay’ı yakalayan birliğin öncüsüydü. Yavuz Sultan Selim’in vefatı sırasında Pîrî Mehmed Paşa tarafından Hazine-i Hümâyûn anahtarı ve hazineyi koruma görevi Çoban Mustafa Paşa’ya verilmiştir. Belgrat Seferi’nde Tuna boyundaki askerî kuvvetleri komuta etmiştir. Mustafa Paşa Belgrad fethi sırasında fikirleriyle Kanuni Sultan Süleyman Han’ı ikna etmiş Pîrî Mehmed Paşa’ya yazdığı fermanda “Vezirim Mustafa Paşa’nın telkinleri” diyecek kadar Sultan Süleyman Han üzerinde etkili olmuş ve Kanuni Sultan Süleyman Han’a ilk seferinde ona büyük  zafer kazandırmıştır. 1522 yılında ise donanmanın başına serdar tayin edilerek Rodos Seferi’ne çıkmıştır. Bu kuşatma sırasında Mısır valisi Hayr-bay’ın vefatı üzerine geri çağrılarak 14 Aralık 1522 yılında Mısır valiliğine tayin edilmiştir. Bu görevi 6,5 ay kadar sürdüren Mustafa Paşa, daha sonra geri çağrılarak ikinci kez vezirlik görevine devam etmiştir. Mohaç Meydan Muharebesinde görev alan Çoban Mustafa Paşa rahatsız olmasına rağmen tahtıravalli eşliğinde savaşa katılıp, Kanuni Sultan Süleyman Han’ın yanında bulunmuştur. Viyana kuşatması hazırlıkları sırasında Kanuni kendisi için özel bir işlemeli bir iskembe yaptırmış lakin sefer hazırlık sürdüğü sırada rahatsızlanıp 27 Nisan 1529 yılında İstanbul’da vefat eder. Gebze’de kendi ismini taşıyan külliyedeki türbeye defnolunmuştur. Çoban Mustafa Paşa adını verdiği Çoban Mustafa Paşa Külliyesi ve Eskişehir’de Kurşunlu Külliyesi birer külliye inşa yaptırmıştır. Bununla birlikte Balkan bölgesinde birçok hayrat eseri bulunmaktadır. Kendi adını vererek yaptırdığı külliyede Ebu Suud Efendi ve Şeyhülislam Hamid Efendi gibi dönemin en büyük müderrisleri görev yapmıştır. Ayrıca bu iki büyük müderris Osmanlı’nın yükseliş döneminde şeyhülislamlık görevlerinde bulunmuşlardır. Bu da külliyenin eğitimde ne kadar ileride olduğunu gösteriyor. Ayrıca külliyede ders veren alimlerden biri Kanuni Sultan Süleyman’ın süt kardeşi devrin büyük uleması Beşiktaşlı Yahya Efendi de dönemin en büyük ilim deryalarından biri olarak kabul edilen Tebrizli Mehmed Karamanî’dir. Çoban Mustafa Paşa Külliyesinin mimari yapısını çok beğenen Sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa’nın daha sonra kendi adını taşıyacağı 1726 yılında inşa ettirdiği

Nevşehirli Damat İbrahim Paşa Külliyesine  ilham kaynağı olmuş, bizzat bu yapının incelenmesi için mektup yazmıştır. Çoban Mustafa Paşa Külluyesine  Evliya Çelebi Seyahatname’sinde geniş yer vermiştir.

Evliya Çelebi seyahatnamesinde çok bahsettiği yapıların başında Çoban Mustafa Paşa Külliyesi gelmektedir. “Süleyman Han zamanında köprü sahibi Koca Mustafa Paşa büyük bir cami yaptırdığından onun evkafıdır. Mütevellîsi hakimdir.

 Cami içinde 70 adet güzel hatlı Kur’ân’ı Kerîmler var ki her biri birer Mısır hazinesine değer.” Külliye taşların Mısır üzerinden Darıca’ya oradan da Gebze’ye geldiğinden söz eder.

Öyle ki külliyede kullanılan mermerlerin, Mısır’dan nasıl geldiğini, ne tür çalışmalarda kullanıldığını uzun uzadıya anlatmıştır.